Het Probleem

Opvangcentra vaak niet veilig

Voor mensen op de vlucht voor dreiging en geweld in eigen land zijn bestaande opvangcentra in Nederland vaak geen veilige plek om te wonen en te leven.

Honderden bewoners, ieder met een eigen moedertaal, cultuur en soms religie, leven jaren heel dicht op elkaar. Ze delen een kamertje met één of meer vreemden, met slechts een kast en een bed voor zichzelf. Grote verschillen en vooroordelen, versterkt door jarenlang aanhoudende frustratie over trage aanvraagprocedures, een onzekere toekomst en veel tussentijdse verhuizingen, zorgen voor spanningen. Deze problemen zullen nog toenemen omdat de aanvraagprocedures van meer dan 50.000 mensen die vóór juni 2026 om asiel vroegen volgens prognoses nog tot 11 jaar extra vertraging zullen oplopen.

Sinds bijna tien jaar registreert het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) meldingen van ‘incidenten’ in asielopvangcentra. Het aantal incidenten (per duizend bewoners) is al jaren hoog. Er zijn aanwijzingen dat niet alle incidenten worden gemeld.

Kwetsbare vluchtelingen

Het COA registreert wel ‘incidenten’, maar niet tegen wie ze zijn gericht. Uit nationaal en internationaal onderzoek (zie onder) is bekend dat sommige categorieën vluchtelingen, zoals alleenreizende vrouwen en vluchtelingen met een ‘queer’ (lhbti) achtergrond, extra kwetsbaar zijn.

Ook voor jonge kinderen zijn azc’s vaak geen veilige omgeving, met onvoldoende mogelijkheden voor hun fysieke, mentale en intellectuele gezondheid en ontwikkeling.

In artikel 24 van de Opvangrichtlijn van de Europese Unie worden belangrijke kwetsbare categorieën opgesomd, zoals:

personen met een handicap;
ouderen;
zwangere vrouwen;
lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelen, transpersonen en interseksuelen (LHBTI);
alleenstaande ouders met minderjarige kinderen;
slachtoffers van mensenhandel.

Onderzoeken en rapporten

Sinds 2011 verschenen tal van onderzoeken en rapporten waaruit de structurele en urgente behoefte aan veiliger opvang voor kwetsbare categorieën blijkt. Een onvolledige greep:

2011 | Deloitte: “88% van de [ondervraagde (oud-)bewoners van Nederlandse azc’s met een lhbti- of ‘bekeerlingen’-achtergrond] voelde zich niet veilig in het azc.” “Van de lhbti-vluchtelingen verklaarde 76% aanleiding te zien om de seksuele geaardheid met opzet verborgen te houden voor medebewoners.” “Deelnemers hebben ook voorbeelden genoemd van fysieke onveiligheid. Zo verklaren zij dat zijzelf of hun familieleden zijn bedreigd door medebewoners, geslagen, geïntimideerd, beledigd, bespuugd, gestoken met een mes en/of sociaal genegeerd. Ook zijn persoonlijke eigendommen van een aantal van hen opzettelijk vernield door medebewoners.”
2013 | COC Nederland: “Van de 29 respondenten voelden zich 22 (76%) onveilig op COA-locaties.”
2015 | UNHCR: “LGBTI asylum-seekers and refugees are subject to severe social exclusion and violence in countries of asylum by both the host community and the broader asylum-seeker and refugee community.”
2015 | COC Nederland: “Wij bepleiten aparte, categoriale opvang voor LHBTQ+ asielzoekers die daaraan behoefte hebben. [.] Wij stellen voor dat deze maatregelen worden genomen náást de reguliere inspanningen gericht op het veiliger maken van de opvang voor LHBT-asielzoekers (zoals scholing van COA personeel).”
2016 | Baker & McKenzie: “Our research finds that LGBT asylum seekers are particularly vulnerable in immigration detention and face significant disadvantages and dangers. In detention they experience discrimination, harassment and violence from other detainees and from members of staff. The detention environment has serious long-term effects on their mental and physical well-being.”
2016 | ILGA-Europe: “LGBTI asylum seekers run additional risks and have specific needs in terms of legal assistance and reception conditions. Currently, in most Member States, they have very limited access to such services. Therefore, ILGA-Europe calls on the European Parliament and Member States to ensure that the recast of the Reception Conditions Directive ensures an improvement of the situation of asylum seekers with special reception needs, in particular LGBTI asylum seekers.”
2018 | St. LGBT Asylum Support: “Uit het onderzoek ‘Keep it silent’ blijkt 40% van de [72] deelnemende LHBTI-asielzoekers een geweldsdelict te hebben meegemaakt in een AZC, waarvan 60% gericht op de persoon zelf. Dat houdt in dat bijna één op de vier LHBTI-asielzoekers direct te maken heeft met een gendergerelateerd geweldsdelict. En dat in een omgevingdie veilig voor kwetsbare asielzoekers moet zijn.”
2021 | Vrije Universiteit/Regioplan: “7 van de 10 LHBTQ+-respondenten zeggen zich vaak niet veilig te voelen in het azc. Transgender personen worden genoemd als extra kwetsbaar. [..] Het delen van een kamer met mede-asielzoekers die niet tolerant zijn ten aanzien van mensen met een andere seksuele oriëntatie of genderidentiteit kan veel spanningen opleveren en aanleiding zijn voor pesterijen en incidenten. Een strategie die door sommige asielzoekers wordt gehanteerd is om zo min mogelijk herkenbaar te zijn als LHBTQ+.”
2024 | St. LGBT Asylum Support: “In 2024 hebben wij 830 incidentrapporten naar COA gestuurd. In 2022 waren het er 500, in 2020 75.”
2023 | Inspecties Justitie & Veiligheid, Gezondheidszorg & Jeugd, Onderwijs, Arbeid: “Kinderen in de asielopvang krijgen niet de zorg, het onderwijs en de begeleiding waar ze recht op hebben. Dit brengt hun veiligheid en ontwikkeling in gevaar. [..] “Bijna één jaar na de eerste brandbrief is de situatie voor asielzoekers nog niet verbeterd.”
2024 | Onderzoeksraad voor de Veiligheid: “Specifieke groepen voelen zich onveilig op COA-locaties. Respondenten werden bijvoorbeeld door medebewoners bedreigd, geïntimideerd, beledigd, geslagen of gestoken. Ook werden soms persoonlijke eigendommen opzettelijk vernield. [..] “Een knelpunt bij het beoordelen en plaatsen van vreemdelingen is dat medewerkers niet altijd op de hoogte zijn van (dreigende) conflicten. Zo maken personen uit kwetsbare groepen niet altijd melding van geweld en weten COA-medewerkers niet altijd dat iemand tot een kwetsbare groep behoort.”
2024 | Inspectie Justitie & Veiligheid: “Inmiddels is de situatie zodanig ernstig dat bewoners en medewerkers een onacceptabel risico lopen om slachtoffer te worden van een (gewelds-)incident. Wij vragen u om nu meer maatregelen te nemen om de veiligheid van bewoners en medewerkers van COA-locatie Ter Apel te verbeteren.”
2024 | EU Opvangrichtlijn: Richtlijn 2013/33/EU tot vaststelling van normen voor de opvang van verzoekers om internationale bescherming: “De opvang van personen met bijzondere opvangbehoeften moet een basisprioriteit zijn voor de nationale autoriteiten om te garanderen dat de opvang van deze personen is toegesneden op hun bijzondere opvangbehoeften. [..] De lidstaten houden in hun nationale recht tot uitvoering van deze richtlijn rekening met de specifieke situatie van kwetsbare personen [..] De lidstaten zorgen ervoor dat de steun die uit hoofde van deze richtlijn aan personen met bijzondere opvangbehoeften wordt verstrekt, tijdens de gehele asielprocedure is afgestemd op hun bijzondere opvangbehoeften, en dat hun situatie op gepaste wijze wordt gevolgd.”
2025 | COC Nederland: “Van de 54 [LHBTI] respondenten voelde 50 procent zich regelmatig onveilig, 20 procent voelde zich iedere dag omveilig. Van de ondervraagden was 57 procent zelf geconfronteerd geweest met geweld en/of discriminatie.”

Nog geen veilige opvang

Ondanks vele rapporten en goede voorbeelden in het buitenland (zoals buurland Duitsland) zijn in Nederland nog geen structurele oplossingen voor de kwetsbare groepen getroffen. Sommige opvangcentra reserveren op kleine schaal aparte kamers voor gezinnen of regenboogvluchtelingen die acuut worden bedreigd, maar deze noodcapaciteit verbleekt bij de behoefte zoals die blijkt uit onderzoek en ervaringen in andere landen. Anders dan in sommige andere EU-landen wordt in Nederland asielverzoekers tot nu toe niet direct en standaard naar hun kwetsbaarheidsstatus en daarmee samenhangende bijzondere opvangbehoeften gevraagd, waardoor deze behoefte tot nu toe niet officieel kon worden vastgesteld.

Voor het niet structureel inruimen van veiliger, apart gelegen opvang zijn door de Nederlandse overheid in de loop der jaren uiteenlopende argumenten gegeven. Zo zouden apart gelegen veiliger opvangcentra stigmatiserend zijn, zou de veiligheid in alle azc’s tezamen afnemen als de diversiteit van de bewoners zou afnemen, zou vreedzaam samenleven horen bij het aanleren van Nederlandse gedragsnormen, zou het verdelen in doelgroepen het draagvlak voor nieuwe opvanglocaties kunnen verminderen en/of zou het moeilijker worden om alle beschikbare opvangcapaciteit volledig en flexibel te benutten.

Het Comité Veilige Opvang Amsterdam vindt deze argumenten, ook gezien de ervaringen in het buitenland, onvoldoende sterk om als Gemeente Amsterdam structurele onveiligheid van kwetsbare asielverzoekers onnodig te laten voortbestaan. Kwetsbare vluchtelingen mogen niet worden gedwongen bedreiging en geweld te doorstaan om algemene opvang- en capaciteitsuitdagingen te helpen beheersen.